Uzmanların veriler üzerinden yaptığı analize göre asgari ücretli bir çalışan dört kişilik ailesi için gıdaya öğün başına 69 lira ayırabiliyor. TÜİK’in, 2023 yılına ilişkin “hane halkı tüketim harcaması” istatistiklerine göre dar gelirli kira ve faturalara çalışıyor. Ülke genelinde hane halklarının tüketim amaçlı yaptığı harcamalar içinde en yüksek payı yüzde 23,9 ile barınma (kira) harcamaları aldı. İkinci sırada yüzde 21,9 ile ulaştırma, üçüncü sırada ise yüzde 20,6 ile gıda ve alkolsüz içecek harcamaları oluşturdu.
Hükümetin, “mali disiplin” söylemleri ve “tasarruf tedbirleri” kapsamında uyguladığı politikalar, ücretliler ve emeklilerin yüksek enflasyon ortamında yaşam koşullarının ne kadar zorlaştığını TÜİK verileri de ortaya koydu. Yanlış ekonomi politikaları sonucunda enflasyondan bütçe açığına, geniş tabanlı işsizlikten yoksulluğa kadar ekonomik parametrelerde ciddi bozulmalar yaşandı. 22 yıldır iktidarda olan Cumhurbaşkanı ve AKP Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan, bozulan dengeleri yeniden rayına oturtmak için ortaya acı bir reçete koydu. Bu reçetede fatura çoğunlukla ücretlilere yüklendi.
Son yıllarda yaşanan ekonomik krizlerin de etkisiyle Asgari ücret Türkiye’de normal ücret haline geldi. DİSK’e göre Türkiye’de çalışanların yüzde 57’si asgari ücret düzeyinde maaş alıyor. Hükümet bu oranın yüzde 37 olduğunu açıklamıştı. Avrupa Birliği ülkelerinde bu oran yüzde 9. Türkiye’de Asgari ücrete en son zam Ocak 2024’te yapıldı ve bütün yıl geçerli olduğu ifade edildi. Son artış ile beraber asgari ücret 17 bin 2 liraya yükseltildi. TÜİK’in verilerine göre 5 aylık enflasyon yüzde 22,72. Bu da asgari ücretin 5 ayda ne kadar eridiğini gösteriyor. Hükümet, Temmuz ayında enflasyon güncellemesi yapmazsa, yılın ilk 5 ayda yüzde 22,72 eriyen asgari ücretlinin alım gücü daha da düşmüş olacak.
Hükümet, geçtiğimiz Ocak ayında en düşük emekli maaşını ise 10 bin liraya tamamladı. Ancak şu anda 10 bin lira aylık alanlar, temmuzda yapılacak enflasyon farkı ödemesi kök maaşlarına ekleneceği için zamdan ya daha düşük oranlarda faydalanacak ya da hiç faydalanamayacak. Her iki kesimin de en düşük yüzde 20’lik gelir grubunda yer aldığı düşünüldüğünde TÜİK’in tüketim harcamaları verileri alım gücüne ilişkin tablonun ağırlığını ortaya koyuyor.
4 kişiye günde 207 lira
DW Türkçe’nin TÜİK’in Hanehalkı Tüketim Harcaması verileri üzerinden yaptığı analize göre, bir asgari ücretli, aylık geliriyle kendisi dahil dört kişilik ailesi için gıdaya günlük sadece 207 lira, öğün başına 69 lira ayırabiliyor. Buna göre asgari ücretlinin her bir öğün için kişi başına ayırabildiği tutar 17,3 lira. Hesaplamaya göre eşi çalışmayan iki çocuklu bir asgari ücretli, aylık kazancından gıda ve alkolsüz içecek harcamalarına 6 bin 223 lira ayırabiliyor. Buna göre asgari ücretli gıda için günlük ayırabileceği 207 lira ile hem eşinin hem kendinin hem de çocuklarının masraflarını karşılamak zorunda kalıyor.
TÜİK verileri asgari ücretlinin, kentsel donatı hizmetlerinin az olduğu sağlıksız yapılarda yaşadığını da gösteriyor. Gayrimenkul değerleme platformu Endeksa’nın verilerine göre, Haziran 2024 itibarıyla Türkiye’de ortalama konut kira fiyatı 18 bin 328 lira. Buna rağmen asgari ücretlinin konut ve kira harcamalarına 4 bin 965 lira ayırabiliyor. Bu rakama konutun bakım ve onarımı için gereken malzemeler, su, elektrik, doğal gaz gibi faturalar da dahil.
Asgari ücretli, gelirinden kira için aylık 1770 lira, konut bakım-onarım masrafları ve faturalar için ise aylık 3195 lira ayırabiliyor. Asgari ücretlinin kazancından 1496 ulaştırma harcamalarına, 918 lira mobilya, ev eşyası ve ev eşyası bakım hizmetlerine gidiyor.
Sağlık harcaması azaldı
TÜİK verileri kurumun bir önceki bütçe araştırmasının sonuçlarıyla kıyasladığında alım gücündeki düşüş daha da net görünüyor. En düşük gelir grubu 2023’te gıda ve alkolsüz içecek harcamalarına 2022’ye göre daha fazla pay ayırmak zorunda kalırken, sağlık, kişisel bakım, eğlence, spor ve kültür, lokanta ve konaklama harcamalarını azalttı.
TÜİK verilerine göre Mayıs ayı itibarıyla yıllık enflasyon yüzde 75’e yükselirken, gıda ve alkolsüz içecekler grubunda yıllık değişim yüzde 70’in üzerinde. Asgari ücret artışının gıdaya yapılan yüksek zamların gerisinde kalması, vatandaşın bütçesinden bu alana ayırdığı payın da artmasına neden oluyor.
Verilere göre geçen yıl en düşük yüzde 20’lik gelir grubunun gelirinden sağlık harcamalarına ayırdığı pay yüzde 1,9’da kaldı. En düşük gelir grubu eğlence, spor ve kültüre gelirinden yüzde 1 (0,8) bile pay ayıramazken, eğitime ayrılan pay yüzde 0,2 ile neredeyse sıfırlanmış durumda.
Dört kişilik ailesini geçindiren bir asgari ücretli, sağlık harcamalarına ayda 323 lira ayırabilirken, kişi başına aylık sağlık harcaması 81 lirada kalıyor. Dört kişi bir ayda eğlence, spor ve kültüre 136 lira ayırabilirken çocuk başına eğitim için harcanabilen tutar aylık sadece 17 lira.
Bu kesim, gelirinden giyim ve ayakkabı harcamaları için 816 lira, bilgi ve iletişim harcamaları için 578 lira, alkollü içecekler, tütün ve tütün ürünleri harcamaları için 544 lira, lokanta ve konaklama hizmetleri için 510 lira, kişisel bakım, sosyal koruma ve çeşitli mal ve hizmetler için 425 lira, sigorta ve finansal hizmetler için 51 lira ayırabiliyor.
5 buçuk kat fark var
En düşük yüzde 20’lik gelir grubuyla en yüksek 20’lik gelir grubunun tüketim harcamaları arasında ise beş buçuk kat fark var. Geçen yıl en yoksul yüzde 20, aylık ortalama 8 bin 827 lira harcama yapabilirken bu rakam en zengin yüzde 20’lik kesimde ortalama 48 bin 830 liraya çıktı.
TÜİK verilerinde ayrıca ortalama tüketim harcamasının emeklilik dönemi olan 60 yaş sonrasında azaldığı görülüyor. Buna göre 30-59 yaş aralığında ortalama harcama 27 bin 484 lira olurken bu rakam 60 yaş sonrasında 17 bin 720 liraya iniyor.
Hanehalkı sorumlusunun faaliyet durumuna göre bakıldığında ise 2023’te hanehalkı sorumlusunun emekli olduğu bir ailede ortalama tüketim harcamasının 21 bin 451 lira olduğu görülüyor.
Emekliler geçim sıkıntısı çekiyor
Uzun yıllardır geçim sıkıntısı yaşayan bir başka kesim ise emekliler. Yaklaşık 16 milyon emeklinin 10 milyona yakını 10 bin lira sınırında maaş alıyor. 2024’ü “Emekliler Yılı” ilan eden hükümet, geçen yıl seçimlerden önce kök aylığına bakılmaksızın en düşük emekli maaşını 5 bin 500 liradan 7 bin 500 liraya yükseltmişti. Bu yılı Ocak ayında ise en düşük emekli maaşı 10 bin lira olarak belirlendi.
Sosyal Güvenlik Kurumu verilerine göre şu anda emeklilerin yarıdan fazlasının kök aylığı 10 bin liranın altında bulunuyor. Temmuz ayında seyyanen zam yapılmaması durumunda milyonlarca emeklinin maaşı kök maaşları düşük olduğu için yine 10 bin lira olacak. Mevcut verilere göre en düşük emekli aylığı alan bir emekli ve geçindirmek zorunda olduğu ailesi, gelirinin 3 bin 660 lirasını gıda ve alkolsüz içecek harcamalarına ayırabilirken bu rakam günlük 122 lira, öğün başına 41 liraya denk geliyor.
Emeklinin konut ve kira harcamalarına ayırabildiği toplam rakam da 2 bin 920 lirada kalıyor. Bu rakam içinde kiranın payı 1041 lira. Bu kesimin sağlık harcamalarına ayırdığı pay ise aylık 190 liraya kadar düşüyor.