Bilgi edinme hakkı, kamu kaynağının izinin sürülmesinde önemli bir araçtır

Emrah Yılmaz
Uluslararası Basın Enstitüsü (IPI) tarafından İzmir Gazeteciler Cemiyeti Uluslararası Basın Merkezi’nde düzenlenen “Bilgi Edinme Hakkı: Şeffaflık İçin Güçlü Bir Araç” başlıklı eğitimde, gazetecilerin bilgi edinme hakkını kullanma yolları ve kamu kurumlarından bilgiye erişim süreçleri ele alındı. Eğitimin konuşmacılarından Av. Gökhan Tekşen’e bilgi edinme hakkının hukuki boyutlarını, gazetecilerin başvurular sırasında karşılaştığı engelleri ve kamuda şeffaflığın güçlendirilmesi için yapılması gerekenleri sorduk. Tekşen, bilgi edinme hakkının kamu kaynaklarının denetlenmesi ve hesap verebilirliğin sağlanması açısından önemine dikkat çekerek gazetecilerin başvuru ve itiraz sürelerini yakından takip etmesi gerektiğini vurguladı.

CİMER’in hukuki işlevi ve görevleri nelerdir? Vatandaşlar buradan nasıl yararlanabilir?

CİMER çok katmanlı bir mekanizma olmakla birlikte toplumda öne çıkan kısmı şikâyet hattı oldu. Ancak dilek ve önerilerinizi iletebileceğiniz gibi, Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında kolay başvuru imkânı sağlayan ve söz konusu kanunun aktif kullanımını da kolaylaştıran bir altyapısı var. CİMER’in kurgusal yapısı aslında vatandaşın yönetimsel faaliyetlere aktif katılımını sağlamak; ancak bunun ne kadar gerçekçi olduğunu takdirlerinize bırakıyorum.

Bilgi edinme hakkı gazeteciler için neden önemli? Türkiye’deki mevzuat yeterli güvence sağlıyor mu?

Bilgi edinme hakkının aktif kullanımı vatandaş açısından olduğu kadar gazeteci açısından da çok önemli. Özellikle araştırmacı gazetecilik alanında bilgi ve belgeye dayalı, kapsamlı araştırma dosyası hazırlayan gazetecilerin kamudan bilgi edinmesi ve haberlerinde bu verilere dayanması, kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi açısından son derece önemli.
Gazeteciler için Bilgi Edinme Hakkı Kanunu ayrı ve özel bir hüküm öngörmüyor. Bilgi edinme hakkının temel felsefesi vatandaş-devlet arası şeffaflık ve hesap verebilirlik ilişkisinin kurulması üzerine. O yüzden kanunda gazetecilere yönelik ayrıksı bir hüküm yok. Türkiye’de mevcut Basın Kanunu, Anayasa’nın ifade ve basın özgürlüğü için öngördüğü geniş sınırlar bile bugün maalesef etkin bir yargısal koruma pratiğinden uzakta.

Kamu kurumları bilgi vermeyi reddederse gazeteciler hangi hukuki yollara başvurabilir?

Bilgi Edinme Hakkı Kanunu’nda ret gerekçeleri yine kanunda belirtilen nedenlerle yapılabilir. Örneğin ticari sır, devlet sırrı, özel hayatın gizliliği gibi nedenlerden birine girdiğinde bilgi paylaşımı yapılması mümkün değildir. Burada esas sorun, kanunda öngörülen bilgi paylaşmama gerekçelerinin uygulamada o nedenlerden tamamen bağımsız şekilde hukuku dolanma hali ve kavramların içinin boşaltılmasından kaynaklanıyor. Örneğin Suriye’den yapılan bir zeytinyağı ithalatında kullanılan tarifenin ticari sır olduğu gerekçesiyle istenen bilginin paylaşılmaması buna örnek gösterilebilir.
Zımni ret durumunda da idarenin cevap süresi içerisinde hiç cevap vermemesi halini düşünmek gerekir. Başvuru sahibi gazeteciler ister zımni ret isterse de farklı ret gerekçeleriyle cevap aldıklarında kararların tebliğinden itibaren 15 gün içerisinde isterlerse Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu’na (BEDK) gidebilir ya da 60 gün içerisinde idare mahkemesinde dava açabilirler.
BEDK’ye başvuru yolunu tüketmeden idari yargıda dava açabilmek mümkün ise de Kurula başvurunun etkili bir yol olduğunu ve dava aşamasından çok daha ucuz ve daha az zahmetli olduğunu söylemek mümkün. Üstelik BEDK başvurusu e-Devlet üzerinden kolaylıkla yapılabilmektedir.

Bilgi edinme hakkının kamu kaynaklarının denetlenmesindeki rolü nedir?

Bilgi edinme hakkı, devletin vatandaşı ile şeffaflık, hesap verebilirlik ve demokratik katılımın kuvvetlendirilebilmesini temel alan bir anlayışa sahip. Bu sebeple kamuyu ilgilendiren bütün ilişkilerde vatandaşın aktif katılımının ayrılmaz bir parçası, demokrasinin ve hukuk devletinin de bir gereği. Kamu kaynaklarının kullanımını denetleme, takip etme ve sorgulama bütçe hakkının da bir yansıması. Bilgi edinme hakkının bu tarz dosyalarda ve araştırmalarda kullanılması ve habere konu edilmesi, kamu kaynağının izinin sürülmesi sıklıkla başvurulan bir yol.

Kamu yararı ile gizlilik arasındaki sınır nasıl belirlenmeli?

Bilgi edinme hakkı, daha çok somut bilgi, belge ve veriye ulaşmayı amaçlayan bir içeriğe sahip. Şüphesiz kanunun istisna tuttuğu ticari sır, devlet sırrı gibi kavramlar da hukuken korunması gereken menfaatler; ancak burada temel sorun bu hukuki menfaat ve değerlerin içerik yönünden içinin boşaltılması ve amacı dışında kullanılması.
Haber yaparken tek kaynak bilgi edinme hakkının kullanımı olmadığı için bu değerleri ilgilendiren haberler yapıldığında üstün kamu yararının hangisinde olması gerektiği her somut olayın özelliğine göre değişmekle beraber, ifade ve basın özgürlüğüne yapılacak müdahalenin sınırlı olması gerektiği temel bir ilkedir.

Gazeteciler bilgi edinme başvurularında en sık hangi hataları yapıyor?

Sıklıkla karşılaştığımız hatalar başvuru ve itiraz sürelerinin kaçırılması. Gazeteci arkadaşlar başvuru yaptıktan sonra mutlaka bir cevap geleceğini düşünüyorlar ve zımni ret kavramını atlayabiliyorlar. Süresinde yapılmamış itirazlar da bir başka güncel sorun. BEDK’ye süresi içerisinde yapılmayan başvurular da sıklıkla atlanılan bir husus.

Türkiye’de bilgi edinme hakkının daha etkin kullanılması için neler yapılmalı?

Öncelikle bu hakkın kullanımının önemi, gücü ve etkisinin farkında olmalıyız. Diğer yandan kamu kurum ve kuruluşları da yükümlülüklerinin bilincinde olmalı. Yasal olarak bilgi edinme hakkındaki dava süreçleri ve maliyetleri hakkın kullanımı açısından caydırıcı bir etki yaratıyor. Bu alana dair bir düzenleme yapılmasının faydalı olacağı kanaatindeyim.

Bilgi edinme hakkı, kamu kaynağının izinin sürülmesinde önemli bir araçtır

Gözlem Gazetesi

Okuma Ayarları

Yazı Boyutu

Satır Aralığı

Yazı Tipi