Türk dünyası gerçekten yeni bir küresel güç merkezine mi dönüşüyor, yoksa ortak tarih ve kültürün yarattığı heyecan, farklı ulusal çıkarların ve büyük güç rekabetinin gölgesinde mi kalıyor? Eski diplomat, OECD ve Uluslararası Enerji Ajansı eski üst düzey yöneticisi, Global Resources Partners Yönetim Kurulu Başkanı ve Londra Enerji Kulübü Başkanı Mehmet Öğütçü, Ankara Zirvesi’nin ardından Gözlem Gazetesi’ne konuştu. Öğütçü, Türk Devletleri Teşkilatı için yatırım, teknoloji, eğitim ve stratejik özerklik temelli yeni bir yol haritası öneriyor.
-Ankara’daki Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi’nin ardından oldukça eleştirel bir değerlendirme yaptınız. Türk dünyasının geleceğine gerçekten inanıyor musunuz?
İnanmasam bu kadar açık konuşmam. Türk dünyası benim için yalnızca tarih kitaplarında kalan romantik bir ideal değil. Diplomasi, uluslararası ekonomi, enerji ve yatırım alanlarında çalışırken bu coğrafyanın hem muazzam potansiyelini hem de değerlendirilemeyen fırsatlarını yakından gördüm. Ancak bir gerçeği kabul etmeliyiz: Ortak dil, tarih ve kültür, ortak çıkar yaratmak için güçlü bir başlangıçtır ama yeterli değildir. Ankara’da 163 maddelik bir bildiri kabul edilmesi elbette diplomatik açıdan önemlidir. Fakat benim sorduğum soru şu: Bu maddelerin kaçının bütçesi var? Kaçının sorumlusu belli? Hangileri üç yıl içinde tamamlanacak? Başarısızlık durumunda kim hesap verecek? Bence artık Türk dünyasının en büyük ihtiyacı yeni bir heyecan dalgası değil, sonuç üreten bir iş birliği kültürü. Fotoğraf vermeyi öğrendik. Şimdi birlikte iş yapmayı, üretmeyi ve kazanmayı öğrenmeliyiz. 163 maddelik bildirilerle değil, ortak fabrikalarla, yatırımlarla ve refahla güçlenebiliriz.
- Türk dünyasının bir güç merkezi olmasını engelleyen en büyük sorun nedir?
En büyük sorun, farklı ulusal çıkarları ortak ekonomik kazanımlara dönüştürecek kurumların henüz yeterince gelişmemiş olması. Kazakistan’ın Rusya ve Çin ile ilişkileri hayati önem taşıyor. Özbekistan çok yönlü ve dengeli bir dış politika izliyor. Türkmenistan doğal gaz ihracatında Çin’e büyük ölçüde bağımlı. Kırgızistan’ın Rusya ile ekonomik ve güvenlik bağları güçlü. Azerbaycan, Türkiye’nin en yakın stratejik ortaklarından biri olmakla birlikte İsrail, Rusya, Avrupa ve Amerika ile de ilişkilerini geliştiriyor. Türkiye ise NATO üyesi, Avrupa ekonomisiyle bütünleşmiş, aynı zamanda Avrasya ve Körfez’de etkinlik arayan bir ülke. Bu farklılıkları yok sayarak birlik kuramayız. Benim önerdiğim model, herkesin aynı dış politikayı izlemesi değil; ortak çıkarların bulunduğu alanlarda birlikte hareket edilmesi. Türk dünyası ne Rusya’ya karşı kurulmuş bir cepheye dönüşmeli ne Çin’in ekonomik uzantısı olmalı ne de Ankara’nın tek başına yönettiği bir yapı hâline gelmeli. Gerçek stratejik özerklik, bir büyük güce sırt çevirmek değil, hiçbirine mecbur kalmamaktır.
-Ankara Zirvesi’nde Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in bulunmaması ve Rusya’nın teşkilatla ilişkisine yönelik tartışmalar dikkat çekti. Bunları nasıl değerlendiriyorsunuz?
Devletler arası ilişkilerde semboller önemlidir ama sembollerden kesin siyasi sonuçlar çıkarmamak gerekir. Aliyev’in zirvede bulunmaması çeşitli yorumlara yol açtı. Türkiye’nin Ermenistan ile ilişkileri, Azerbaycan’ın İsrail ile yakınlığı ve bazı diplomatik hassasiyetler tartışılıyor. Ancak bunların yokluğun kesin nedeni olduğunu söylemek doğru olmaz. Türkiye-Azerbaycan ilişkileri enerji, güvenlik, ulaştırma ve ekonomik ortaklıklar üzerine kurulmuş derin bir ilişki. Yakınlık, zaman zaman görüş ayrılığı yaşanmayacağı anlamına gelmez. Rusya konusunda da aynı gerçekçilik gerekli. Rusya, Orta Asya’nın tarihinden, ekonomisinden ve güvenlik mimarisinden çıkarılamaz. İş birliği yapılmalıdır. Ancak Türk Devletleri Teşkilatı’nın kendi stratejik kimliğini geliştirmeden dış güçlere kurumsal karar mekanizmalarında yer açması doğru olmaz. Ben bunun yerine TDT+ adını verdiğimiz, şeffaf kurallara dayalı, proje bazlı ortaklık modelini öneriyorum. Rusya, Çin, Avrupa Birliği, Amerika ve Körfez ülkeleri belirli projelere katılabilsin. Fakat teşkilatın kendi önceliklerini belirleme yetkisi üyelerinde kalsın.
-Türkiye’nin Türk dünyasındaki liderliği sizce yeterince güçlü mü?
Türkiye’nin tarihsel, kültürel, ekonomik ve diplomatik ağırlığı tartışılmaz. Fakat liderlik yalnızca büyüklükle ölçülmez. Liderlik, diğer ülkelerin sizinle birlikte hareket ettiğinde somut kazanç elde etmesidir. Orta Asya ülkeleri bağımsızlıklarını büyük fedakârlıklarla kazandılar. Moskova veya Pekin’e bağımlılığı azaltırken Ankara’ya yeni bir bağımlılık geliştirmek istemezler. Bunu anlamamız gerekiyor. Türkiye’nin görevi emir vermek değil, seçenek yaratmak olmalı. Pazar erişimi, teknoloji, finansman, eğitim, savunma sanayisi, enerji altyapısı ve uluslararası diplomatik bağlantılar sağlayabiliriz. Türkiye’nin en güçlü liderliği, diğer ülkeleri kendisine bağlayan değil, onları da güçlendiren liderlik olacaktır.
- Ekonomik iş birliğinde neden beklenen ilerleme sağlanamıyor?
Çünkü ticaret artışıyla ekonomik bütünleşmeyi karıştırıyoruz. Türkiye’nin teşkilat üyeleriyle ticareti son yirmi yılda önemli ölçüde büyüdü. Bu olumlu. Ancak ortak üretim zincirleri hâlâ sınırlı. Gümrük işlemleri farklı, taşımacılık maliyetleri yüksek, sermaye piyasaları yeterince bağlantılı değil. Bir ülkeden ham madde alıp diğerine mamul ürün satmak ekonomik ilişki yaratır. Ama gerçek bütünleşme, bir ürünün tasarımının Türkiye’de, ham madde işlemesinin Kazakistan’da, ara üretiminin Özbekistan’da, lojistiğinin Azerbaycan’da ve nihai pazarlamasının Avrupa’da yapılabilmesidir. Bu tür değer zincirleri kurabilirsek ülkeler birbirlerine yalnızca siyasi söylemlerle değil, gerçek ekonomik çıkarlarla bağlanırlar. Ben Türk dünyasının sadece bir ticaret coğrafyası değil, ortak üretim coğrafyası olmasını istiyorum.
-Orta Koridor gerçekten yeni bir İpek Yolu olabilir mi?
Olabilir. Ama bunun için önce romantik haritalardan çıkıp lojistik gerçeklere bakmalıyız. Çin’den Avrupa’ya uzanan Orta Koridor’un önemli stratejik avantajları var. Ancak sınır geçişleri, Hazar Denizi taşımacılığı, liman kapasitesi, demiryolu bağlantıları ve farklı gümrük uygulamaları maliyet yaratıyor. Uluslararası ticarette belirleyici olan yalnızca mesafe değil; güvenilirlik, hız ve toplam maliyettir. Ben üç aşamalı bir plan öneriyorum. İlk 100 günde bütün önemli darboğazlar belirlensin. Bir yıl içinde elektronik gümrük ve transit belgeleri konusunda ortak pilot uygulamalar başlatılsın. Üç yıl içinde öncelikli güzergâhlarda uyumlaştırılmış işlemler hayata geçirilsin. Başarı ölçümüz kaç toplantı yaptığımız değil, bir konteynerin ne kadar sürede ve hangi maliyetle taşındığı olmalı.
-Türk Yatırım Fonu bu dönüşümün finansmanını sağlayabilir mi?
Tek başına sağlayamaz. Zaten sağlaması da beklenmemeli. Türk Yatırım Fonu’nun 600 milyon dolarlık yetkilendirilmiş sermayesi önemli bir başlangıçtır. Ama bu tutar ne devasa altyapı yatırımlarını ne sanayi dönüşümünü tek başına finanse edebilir. Üstelik yetkilendirilmiş sermaye ile fiilen yatırımlara tahsis edilebilecek kaynak aynı şey değildir. Fonun asıl başarısı, kendi sermayesini kullanarak ne kadar ilave finansman harekete geçirebildiğiyle ölçülmeli. OECD’de, Uluslararası Enerji Ajansı’nda ve uluslararası finans kuruluşlarıyla çalışmalarımda öğrendiğim en önemli derslerden biri şu: İyi hazırlanmış projeler finansman bulabilir; siyasi olarak cazip ama ekonomik olarak zayıf projeler ise kaynak tüketir. Fon; Dünya Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Asya Kalkınma Bankası, İslam Kalkınma Bankası ve uygun diğer finans kuruluşlarıyla ortak yatırım mekanizmaları geliştirmeli. Emeklilik fonları, özel sermaye kuruluşları, sigorta şirketleri ve egemen varlık fonları da sürece çekilmeli. Ancak bunun ön şartı bağımsız yönetim, uluslararası standartlarda denetim, şeffaf ihale süreçleri ve siyasi müdahalelerden korunmuş yatırım kararlarıdır. Fon, bir prestij kurumu değil, güvenilir bir yatırım platformu olmalı.
-Peki, ilk aşamada hangi projelere öncelik verilmeli?
Ben ilk aşamada sınırlı sayıda ama güçlü projeye odaklanılması gerektiğini düşünüyorum. Özbekistan’ın önerdiği 100 stratejik yatırım projesi iyi bir başlangıç olabilir. Ancak hepsinin aynı anda finanse edilmesi gerçekçi değil. Önce fizibiliteler yapılmalı. Ticari getiriler, istihdam etkileri, ihracat potansiyeli ve ülkeler arası katkılar ölçülmeli. İlk yıl sonunda finansman anlaşmasına ulaşabilecek 20 kadar iyi hazırlanmış proje hedeflenebilir. Öncelik vereceğim alanlar enerji, kritik mineraller, petrokimya, gıda işleme, tarım teknolojileri, ulaştırma, dijital altyapı ve ileri imalat olur. Örneğin Kazakistan’ın kritik mineral kaynakları, Türkiye’nin sanayi kapasitesi ve Özbekistan’ın üretim potansiyeli birlikte değerlendirilebilir. Önemli olan ortak fabrika, ortak teknoloji ve ortak ihracat yaratmak.
-Gençler, üniversiteler ve bilim insanları bu gündemin neresinde?
Tam merkezinde olmalı. Bence Türk dünyasının en büyük stratejik hatalarından biri, bütünleşmeyi uzun süre devlet başkanları ve dışişleri bakanları üzerinden düşünmesiydi. Oysa kalıcı iş birliğini gençler, girişimciler, bilim insanları ve profesyoneller kurar. Ortak diploma programları, üniversiteler arası değişim, bölgesel staj imkânları ve genç girişimci ağları geliştirilmeli. Mevcut Orhun değişim programı büyütülebilir. 2030’a kadar yılda 10 bin öğrencinin, araştırmacının ve genç profesyonelin ülkeler arasında hareket etmesini hedeflemek iddialı ama anlamlı olur. Bir de ortak araştırma ve yenilikçilik platformu kurulmalı. Su teknolojileri, kuraklıkla mücadele, yapay zekâ, enerji depolama, siber güvenlik ve tarım teknolojileri öncelikli alanlar olabilir. Demiryolları ekonomileri birbirine bağlar. Üniversiteler ve gençler ise toplumları birbirine bağlar.
-Su güvenliğine neden bu kadar önem veriyorsunuz?
Çünkü Orta Asya’nın geleceğinde su, petrol ve doğal gaz kadar stratejik olabilir. İklim değişikliği, tarımsal sulama, nüfus artışı ve hidroelektrik üretimi bölgenin su kaynakları üzerindeki baskıyı artırıyor. Su kıtlığı yalnızca çevre sorunu değildir. Gıda güvenliği, enerji üretimi, ekonomik kalkınma ve toplumsal istikrar meselesidir. TDT’nin kuraklıkla mücadele girişimleri, Türk Yatırım Fonu ve üniversiteler ortak bir su teknolojileri programı geliştirebilir. Akıllı sulama, su kayıplarının azaltılması, kuraklığa dayanıklı tarım ve dijital su yönetimi alanlarında ortak yatırımlar yapılabilir. Türkiye’nin bu alanlarda paylaşabileceği deneyim var. Ama Orta Asya’nın yerel bilgi birikiminden de öğrenmemiz gerekiyor. Gerçek ortaklık karşılıklı öğrenmeyle kurulur.
- Teşkilatın kendisi de değişmeli mi?
Kesinlikle. Ben buna TDT 2.0 diyorum. Küçük, çevik, dijitalleşmiş, liyakat esasına göre çalışan, projeleri takip eden ve sonuçları kamuoyuna açıklayan bir yapı gerekiyor. Yeni binalar, yeni unvanlar ve yeni törenler üretmek yerine mevcut kurumların kapasitesini güçlendirelim. Sekretarya altı ayda bir uygulama raporu yayımlasın. Hangi proje başladı? Kaç para harcandı? Hangi ülkeler katkı verdi? Hangi hedef gecikti? Neden? Bu soruların yanıtları açık olmalı. Başarılı bölgesel iş birliğinin temelinde yalnızca siyasi irade değil, kurumsal disiplin bulunur.
- Macaristan’ın Türk dünyasındaki yeri nasıl değerlendirilmeli?
Macaristan’ın katkısı, Avrupa ile Türk dünyası arasında ekonomik ve kurumsal bağlantılar geliştirmesinde olabilir. Budapeşte’nin Avrupa finans çevreleri, teknoloji şirketleri, üniversiteleri ve yatırım kurumlarıyla ilişkileri önemli. Macaristan ile Türkiye, farklı deneyimlerini birleştirerek Türk Yatırım Fonu’nun uluslararası ortaklıklarını geliştirmede öncü rol oynayabilir. Ama bu rol siyasi sembolizmle sınırlı kalmamalı. Örneğin ortak yatırım platformları, sanayi teknolojisi programları, girişim sermayesi mekanizmaları ve Avrupa pazarına erişim projeleri oluşturulabilir. TDT’nin Avrupa ile rekabet etmek yerine Avrupa ile karşılıklı yarara dayalı ekonomik ilişkiler geliştirmesi daha akılcıdır.
-Ege Bölgesi ve İzmir bu büyük coğrafi dönüşümden nasıl yararlanabilir?
İşte bence bizim açımızdan en somut sorulardan biri bu. Türk dünyası denildiğinde yalnızca Ankara, Bakü, Astana veya Taşkent düşünülmemeli. İzmir de bu ekonomik ağın önemli merkezlerinden biri olabilir. Aliağa’nın liman ve sanayi kapasitesi, İzmir’in lojistik altyapısı, Ege’nin tarımsal üretimi, gıda işleme sanayisi, yenilenebilir enerji şirketleri ve üniversiteleri ciddi avantajlar sağlıyor. Örneğin Orta Asya’nın tarım ürünleri, kritik mineralleri ve sanayi girdileri İzmir üzerinden Akdeniz ve Avrupa pazarlarına açılabilir. Ege’nin gıda teknolojileri, sulama sistemleri, yenilenebilir enerji ekipmanları ve sanayi makineleri de Orta Asya pazarlarında daha güçlü yer edinebilir. İzmir Ticaret Odası, Ege Bölgesi Sanayi Odası, Ege İhracatçı Birlikleri, üniversiteler ve yatırım kuruluşları birlikte bir Ege–Türk Dünyası Ticaret, Teknoloji ve Yatırım Platformu oluşturabilir. Bu platform yılda bir konferans düzenlemekle yetinmemeli. Somut şirket eşleştirmeleri, ortak yatırım projeleri ve teknoloji iş birlikleri geliştirmeli. İzmir’in tarihsel olarak bir ticaret ve liman kenti olması, gelecekte de aynı rolü otomatik olarak üstleneceği anlamına gelmiyor. Bunun için strateji, yatırım ve kararlılık gerekiyor.
-Son olarak, Türk dünyasının 2050’de nasıl bir yerde olmasını arzu ediyorsunuz?
Ben tek merkezden yönetilen, tek sesli, içine kapanık bir siyasi blok hayal etmiyorum. Bağımsızlığını koruyan, kendi çıkarlarını gözeten ama ortak çıkarların bulunduğu alanlarda birlikte hareket edebilen ülkeler topluluğu düşünüyorum. 2050’de Türk dünyası yalnızca enerji ve ham madde satan bir coğrafya olmamalı. Teknoloji geliştiren, yüksek katma değerli üretim yapan, dünya ticaretine yön veren, gençlerine fırsatlar sunan ve uluslararası müzakerelerde daha güçlü pazarlık yapabilen bir ekonomik topluluk olmalı. Bunun için bugünden başlayarak beş yıllık somut uygulama programları hazırlamalıyız. Benim ölçüm basit: Kaç zirve düzenledik değil, kaç ortak yatırım gerçekleştirdik? Kaç bildiri yayımladık değil, kaç sınır geçişini kolaylaştırdık? Kaç kez kardeşlikten söz ettik değil, kaç gence eğitim ve istihdam imkânı sunduk? Kaç milyar dolarlık fon açıkladık değil, kaç sürdürülebilir işletme ve teknoloji girişimi yarattık? Türkiye bu dönüşümde öncü olabilir. Ama öncülük, başkalarının yerine karar vermek değil, birlikte kazanılabilecek fırsatları büyütmektir. Türk dünyası artık geçmişin hatıralarıyla değil, geleceğin başarılarıyla birbirine bağlanmalı. Ve son sözüm şu: “Türk dünyasının fotoğraflarda bir araya gelmesi güzel. Ama asıl başarı, fabrikalarda, üniversitelerde, laboratuvarlarda, limanlarda ve ortak yatırımlarda buluşabilmesidir. Kardeşlik sözle başlar; güvenle güçlenir, ortak refahla kalıcı olur.
Türk dünyası fotoğraflarda birleşiyor, çıkarlarda ayrışıyor
13 Kasım 2026, 18:13
MEHMET ÖĞÜTÇÜ ANKARA ZİRVESİ’NİN ARDINDAN GÖZLEM’E KONUŞTU
Paylaş:
